'Gezag krijg je niet cadeau, dat moet je verdienen'

Alma Scholten interviewt haar vader, oud directeur Jules Scholten

Alma Scholten: ‘Van 1982 tot 2002 was mijn vader, Jules Scholten, betrokken bij de opbouw van de Commissie voor de milieueffectrapportage (mer), eerst als secretaris van de Voorlopige Commissie en later als algemeen secretaris/directeur van de Commissie voor de mer. In gesprek met mij blikt mijn vader terug op de beginjaren, de ontwikkeling van het mer-systeem en de lessen die ook veertig jaar later nog steeds relevant zijn.’

Jules, jij was erbij vanaf het begin. Wat was destijds de belangrijkste opgave?

‘Toen ik in oktober 1982 begon als secretaris van de Voorlopige Commissie voor de milieueffectrapportage (VCmer) bestond alles eigenlijk nog uit ideeën, verwachtingen en een flinke dosis pionierswerk.

De wet waarin m.e.r. werd vastgelegd (Wet algemene bepalingen milieuhygiëne) was nog niet aangenomen. Milieueffectrapportage bevond zich in een proefperiode. Niemand wist precies hoe groot de betekenis ervan zou worden voor de Nederlandse besluitvorming. Ook de Commissie zelf moest haar rol nog ontdekken. Wat mij achteraf het meest opvalt, is dat één onderwerp vanaf het eerste moment centraal stond: onafhankelijkheid.

Onze eerste voorzitter, Jip Spaander, wilde nadrukkelijk voorkomen dat de Commissie als verlengstuk van een ministerie zou worden gezien. Daarom werd het secretariaat niet in Den Haag ondergebracht maar in Utrecht. Dat lijkt misschien een detail, maar het symboliseerde iets fundamenteels. Een adviesorgaan dat geacht wordt onafhankelijk te adviseren, moet ook zichtbaar onafhankelijk kunnen opereren.

Die gedachte is mij altijd bijgebleven. Onafhankelijkheid ontstaat niet vanzelf. Dat vraagt om bewuste keuzes, soms zelfs om ogenschijnlijk kleine keuzes. Dat gold toen en dat geldt nu nog steeds. Het kantoor van de VCmer werd ondergebracht in de dependance van het RIV in Utrecht aan het Moreelsepark. Dit had Spaander als ex directeur-generaal van het RIV geregeld.  De werkkamer van Spaander was in de voormalige microscopenkamer van het gebouw. Ik had een bureau bij de wastafel. Het secretariaat in het begin bestond uit drie personen. Toen de werkplek in de dependance van het RIV te klein werd, verhuisde de Commissie naar een pand aan de Mariaplaats in Utrecht.

Wanneer zag je voor het eerst wat de maatschappelijke betekenis van onafhankelijke advisering werkelijk kan zijn?

Dat was voor mij zonder twijfel bij het dossier rond de aardgasontzwavelingsinstallatie in Emmen (advies Commissie in 1983). De weerstand tegen dat project was buitengewoon groot. Een deel van de bevolking maakte zich ernstige zorgen over mogelijke gevolgen voor de gezondheid. Tegelijkertijd zag het gemeentebestuur economische kansen en werkgelegenheid. De discussie draaide niet zozeer om technische feiten. Die waren grotendeels al bekend. Het echte probleem was een gebrek aan vertrouwen.

De onderzoeken die waren uitgevoerd, werden door een deel van de bevolking niet geloofd. Niet omdat men de inhoud wel of niet begreep, maar omdat men twijfelde aan de onafhankelijkheid ervan.

Burgemeester Hans Ouwerkerk doorzag dit achterliggende probleem heel scherp. Hij zag dat alleen een onafhankelijke beoordeling het vertrouwen zou kunnen herstellen. De VCmer werd daarom gevraagd het hele onderzoek te toetsen. Onze werkgroep bevestigde uiteindelijk de eerdere conclusies. Wat vervolgens gebeurde was interessant. Het was immers niet zo dat iedereen het plots met elkaar eens was, maar het gesprek veranderde. Mensen accepteerden dat er onafhankelijk naar de feiten was gekeken, dat vergrootte het vertrouwen in de besluitvorming.

Dat was een belangrijke les die ik in de jaren daarna steeds opnieuw heb teruggezien: Mensen accepteren conclusies niet alleen omdat die technisch juist zijn. Zij moeten ook vertrouwen hebben in de manier waarop die conclusies tot stand zijn gekomen. Dat is volgens mij ook één van de belangrijkste bestaansredenen van de Commissie.

In 1986 werd de Commissie wettelijk verankerd. Wat veranderde er toen?

1986 was een kantelpunt. De proefperiode werd afgesloten en de Commissie kreeg een formele wettelijke positie onder het uitstekende voorzitterschap van Hans Cohen. Tijdens de installatie van de nieuwe Commissie in de Nieuwe Kerk te Amsterdam werd een uitspraak gedaan die ik nooit ben vergeten. Er werd gezegd: “Gezag komt niet vanzelf. Gezag moet verdiend worden.” Ik vond dat destijds een wijze observatie en ik vind dat nog steeds.

Veel organisaties denken dat hun positie, bevoegdheden of wettelijke taak automatisch respect opleveren. In werkelijkheid kijken mensen naar de kwaliteit van wat je doet. Gezag ontstaat wanneer bestuurders, burgers, deskundigen en rechters gedurende vele jaren ervaren dat adviezen zorgvuldig, evenwichtig en onafhankelijk tot stand komen. Voor de Commissie betekende dit dat met ieder advies dit gezag opnieuw moest worden verdiend. Dat was soms vermoeiend, maar uiteindelijk ook, bij voortduring, de kracht van de organisatie.

Wanneer werd die onafhankelijkheid echt op de proef gesteld?

Dat gebeurde vooral bij dossiers waar grote maatschappelijke, economische en politieke belangen samenkwamen. Schiphol is daarvan misschien wel het bekendste voorbeeld. En is nog steeds zeer actueel.

Gedurende vele jaren hield de Commissie zich bezig met milieueffectrapportages rondom de uitbreiding van de luchthaven. Daarbij speelde de gedachte dat verdere economische groei mogelijk moest zijn zonder verslechtering of zelfs verbetering van de milieusituatie. In theorie klonk dat aantrekkelijk. In de praktijk bleek het buitengewoon ingewikkeld.

Steeds werden nieuwe modellen en berekeningen ontwikkeld om geluid, veiligheid en luchtkwaliteit in kaart te brengen. Op een gegeven moment kreeg ik het gevoel dat veel betrokkenen het overzicht begonnen te verliezen en dat het doel (de verdere groei van Schiphol) de middelen heiligde. Bijna niemand begreep de ingewikkelde berekeningen en modellen meer die moesten aantonen dat Schiphol mocht groeien en dat het milieu daarbij ook baat had.

Ik heb die situatie wel eens vergeleken met het sprookje van De nieuwe kleren van de Keizer. Iedereen keek naar dezelfde werkelijkheid, maar niet iedereen durfde hardop te zeggen wat hij zag. Voormalig minister Winsemius bedacht later de term ‘geschiphold worden’.

Juist op zulke momenten wordt onafhankelijkheid belangrijk. Niet om dwars te liggen. Niet om gelijk te krijgen. Maar om rustig en zorgvuldig te blijven benoemen wat de feiten laten zien, ook wanneer dat ongemakkelijk is. Voor mij was (en is) de les hieruit: “Wie alleen onafhankelijk is zolang iedereen het met hem eens is, is uiteindelijk niet onafhankelijk.”

Welke bijdrage van de Commissie wordt volgens jou soms onderschat?

Ik denk dat veel mensen milieueffectrapportage vooral zien als een dure en tijdrovende procedure. Een rapport. Een advies. Een stap in een besluitvormingsproces. Maar dat doet geen recht aan wat er vaak werkelijk gebeurt. Goede milieueffectrapportage dwingt bestuurders, initiatiefnemers en onderzoekers om alternatieven serieus te overwegen. Waarom deze locatie en niet een andere? Waarom deze oplossing en niet een betere? Welke gevolgen zijn voorzienbaar en welke niet?

Een aanzienlijk deel van de kwaliteit van de Nederlandse ruimtelijke ordening, infrastructuur en milieubesluitvorming is ontstaan doordat zulke vragen tijdig werden gesteld. Mooie voorbeelden zijn de Westerschelde oeververbinding: een duurdere geboorde tunnel met minder milieu impact (in plaats van een brug of afgezonken tunnel), het nieuwe stadsdeel IJburg: de mer-systematiek maakte een bredere milieukundige en maatschappelijke afweging mogelijk, in samenhang met de stedenbouwkundige opgave, de bovengrondse opslag van radioactief afval in Nederland: de mer-procedure dwong tot een systematische afweging van alternatieve locaties en leidde tot navolgbare besluitvorming en draagvlak.

Volgens mij ligt in die resultaten juist de grootste verdienste van de Commissie en de consistent toegepaste mer-systematiek.

De Commissie kreeg uiteindelijk ook een internationale rol. Had je dat aan het begin verwacht?

Nee, eerlijk gezegd niet, maar wel logisch gezien mijn eerdere werk gedurende 14 jaren in de ontwikkelingssamenwerking. Toen ik begon was ik vooral bezig de Nederlandse praktijk te leren kennen. Gaandeweg werd echter duidelijk dat de Nederlandse aanpak internationaal aandacht trok. Dat had mede te maken met de onafhankelijke positie van de Commissie. In veel landen bestond wel milieuwetgeving, maar ontbrak een onafhankelijke beoordeling van de kwaliteit van de onderliggende onderzoeken. Daardoor ontstonden contacten met Canada (dat als eerste land ook een systeem heeft van onafhankelijke toetsing), de Europese Commissie, de Wereldbank, internationale organisaties en tal van andere landen.

Een ontwikkeling waar ik bijzonder trots op ben, is de samenwerking met het Directoraat-Generaal Internationale Samenwerking (DGIS). Daardoor kon de opgebouwde kennis ook worden ingezet bij ontwikkelingsprojecten en plannen overal ter wereld. Het gaf de Commissie een bredere betekenis dan oorspronkelijk was voorzien.

Nederland is geen groot land. Maar op het gebied van milieueffectrapportage liep ons land lange tijd internationaal voorop. Dat was niet alleen een verdienste van de Commissie. Het was het resultaat van een bijzondere combinatie van bestuurders, beleidsmakers, wetenschappers en deskundigen die samen geloofden dat betere besluiten beginnen bij betere informatie.

Welke les uit die eerste twintig jaar zou volgens jou nooit verloren mogen gaan?

Dat is misschien wel de belangrijkste vraag. Wanneer mensen terugkijken op geschiedenis, denken ze vaak aan gebeurtenissen en feiten. Ik denk eerder aan lessen en kaders. Aan de inzichten die door ervaring zijn opgebouwd. De eerste les is: Onafhankelijkheid moet bewust worden georganiseerd en bewaakt. De tweede les is: Gezag ontstaat uit kwaliteit en moet telkens opnieuw worden verdiend. De derde les is: Vertrouwen ontstaat wanneer onafhankelijke kwaliteitsadvisering zichtbaar onderdeel is van de besluitvorming.

En misschien nog wel de belangrijkste les: organisaties doen er verstandig aan hun institutionele en collectieve geheugen niet te verliezen. Nieuwe generaties brengen nieuwe ideeën, nieuwe energie en nieuwe perspectieven. Dat is hartstikke goed en noodzakelijk. Tegelijkertijd geldt dat wanneer niemand meer weet waarom bepaalde keuzes ooit zijn gemaakt, het begrip van de waarden die achter die keuzes lagen ook verdwijnt. De geschiedenis van een organisatie is geen verzameling oude verhalen. Het is een bron van ervaring. Een kompas. Een geheugen.

Misschien kijk ik daarom met zoveel waardering en trots terug op die eerste twintig jaren. Ik heb het voorrecht gehad mee te werken aan de ontwikkeling van de identiteit van de Commissie. Ik was er getuige van en kon betekenisvol bijdragen. Veel van wat toen belangrijk werd gevonden, geldt volgens mij vandaag nog steeds. En ik hoop, nee: ik verwacht dat dat ook in de toekomst zo zal blijven.

Jules, wat zou je tot slot nog willen meegeven?

De geschiedenis van de Commissie gaat niet alleen over wat er gebeurde in die beginjaren. Zij gaat vooral over de waarden die zijn ontwikkeld: onafhankelijkheid, kwaliteit, zorgvuldigheid en maatschappelijk vertrouwen in besluitvorming. Dat zijn geen historische curiositeiten. Dat zijn echte waardevolle normen en waarden, toen én nu.’