Wanneer zag je voor het eerst wat de maatschappelijke betekenis van onafhankelijke advisering werkelijk kan zijn?
Dat was voor mij zonder twijfel bij het dossier rond de aardgasontzwavelingsinstallatie in Emmen (advies Commissie in 1983). De weerstand tegen dat project was buitengewoon groot. Een deel van de bevolking maakte zich ernstige zorgen over mogelijke gevolgen voor de gezondheid. Tegelijkertijd zag het gemeentebestuur economische kansen en werkgelegenheid. De discussie draaide niet zozeer om technische feiten. Die waren grotendeels al bekend. Het echte probleem was een gebrek aan vertrouwen.
De onderzoeken die waren uitgevoerd, werden door een deel van de bevolking niet geloofd. Niet omdat men de inhoud wel of niet begreep, maar omdat men twijfelde aan de onafhankelijkheid ervan.
Burgemeester Hans Ouwerkerk doorzag dit achterliggende probleem heel scherp. Hij zag dat alleen een onafhankelijke beoordeling het vertrouwen zou kunnen herstellen. De VCmer werd daarom gevraagd het hele onderzoek te toetsen. Onze werkgroep bevestigde uiteindelijk de eerdere conclusies. Wat vervolgens gebeurde was interessant. Het was immers niet zo dat iedereen het plots met elkaar eens was, maar het gesprek veranderde. Mensen accepteerden dat er onafhankelijk naar de feiten was gekeken, dat vergrootte het vertrouwen in de besluitvorming.
Dat was een belangrijke les die ik in de jaren daarna steeds opnieuw heb teruggezien: Mensen accepteren conclusies niet alleen omdat die technisch juist zijn. Zij moeten ook vertrouwen hebben in de manier waarop die conclusies tot stand zijn gekomen. Dat is volgens mij ook één van de belangrijkste bestaansredenen van de Commissie.
In 1986 werd de Commissie wettelijk verankerd. Wat veranderde er toen?
1986 was een kantelpunt. De proefperiode werd afgesloten en de Commissie kreeg een formele wettelijke positie onder het uitstekende voorzitterschap van Hans Cohen. Tijdens de installatie van de nieuwe Commissie in de Nieuwe Kerk te Amsterdam werd een uitspraak gedaan die ik nooit ben vergeten. Er werd gezegd: “Gezag komt niet vanzelf. Gezag moet verdiend worden.” Ik vond dat destijds een wijze observatie en ik vind dat nog steeds.
Veel organisaties denken dat hun positie, bevoegdheden of wettelijke taak automatisch respect opleveren. In werkelijkheid kijken mensen naar de kwaliteit van wat je doet. Gezag ontstaat wanneer bestuurders, burgers, deskundigen en rechters gedurende vele jaren ervaren dat adviezen zorgvuldig, evenwichtig en onafhankelijk tot stand komen. Voor de Commissie betekende dit dat met ieder advies dit gezag opnieuw moest worden verdiend. Dat was soms vermoeiend, maar uiteindelijk ook, bij voortduring, de kracht van de organisatie.
Wanneer werd die onafhankelijkheid echt op de proef gesteld?
Dat gebeurde vooral bij dossiers waar grote maatschappelijke, economische en politieke belangen samenkwamen. Schiphol is daarvan misschien wel het bekendste voorbeeld. En is nog steeds zeer actueel.
Gedurende vele jaren hield de Commissie zich bezig met milieueffectrapportages rondom de uitbreiding van de luchthaven. Daarbij speelde de gedachte dat verdere economische groei mogelijk moest zijn zonder verslechtering of zelfs verbetering van de milieusituatie. In theorie klonk dat aantrekkelijk. In de praktijk bleek het buitengewoon ingewikkeld.
Steeds werden nieuwe modellen en berekeningen ontwikkeld om geluid, veiligheid en luchtkwaliteit in kaart te brengen. Op een gegeven moment kreeg ik het gevoel dat veel betrokkenen het overzicht begonnen te verliezen en dat het doel (de verdere groei van Schiphol) de middelen heiligde. Bijna niemand begreep de ingewikkelde berekeningen en modellen meer die moesten aantonen dat Schiphol mocht groeien en dat het milieu daarbij ook baat had.
Ik heb die situatie wel eens vergeleken met het sprookje van De nieuwe kleren van de Keizer. Iedereen keek naar dezelfde werkelijkheid, maar niet iedereen durfde hardop te zeggen wat hij zag. Voormalig minister Winsemius bedacht later de term ‘geschiphold worden’.
Juist op zulke momenten wordt onafhankelijkheid belangrijk. Niet om dwars te liggen. Niet om gelijk te krijgen. Maar om rustig en zorgvuldig te blijven benoemen wat de feiten laten zien, ook wanneer dat ongemakkelijk is. Voor mij was (en is) de les hieruit: “Wie alleen onafhankelijk is zolang iedereen het met hem eens is, is uiteindelijk niet onafhankelijk.”